Sekretariat Narodowej Komisji UNESCO, we współpracy z Litewskim Instytutem Badań Kulturowych, opracował cyfrowe mapy szlaków litewskiego rzemiosła krzyżowego. Jest to wynik projektu zrealizowanego z okazji Roku Sztuki Ludowej. Zespół twórczy projektu przeprowadził 10 ekspedycji w regionach Żmudzi, Górnej Litwy, Dzukii i Suwałk.
Pierwsza mapa przedstawia miejsca w Litwie związane z rzemiosłem krzyżowym. Zaznaczono na nim zespoły rzeźb sakralnych i świeckich, pojedyncze pomniki, pola krzyży, pagórki, miejsca kultu i miejsca pamięci. Są to jedne z najważniejszych miejsc litewskiego rzemiosła krzyżowego, w których stoją pomniki o wartości historycznej, społecznej, kulturowej lub artystycznej.
Na drugiej mapie przedstawiono utalentowanych twórców sztuki ludowej – rzemieślników krzyżowych, rzeźbiarzy i kowali. W społeczeństwie rzemiosło krzyżowe kojarzy się częściej z samymi pomnikami, a nie z żywym rzemiosłem, zwyczajami, tradycją czy umiejętnościami mistrzów, które stanowią istotę wartości wpisanych na Reprezentatywną listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO. W ciągu kilku miesięcy organizatorzy projektu odwiedzili 35 twórców krzyży w różnych regionach Litwy.
Na mapie zaznaczono jak dotąd jedynie niewielką część wszystkich zabytków krzyżów i twórców ludowych – tych, których grupa twórcza zdążyła w ciągu kilku miesięcy udokumentować i umieścić na mapie. W przyszłości mapa zostanie uzupełniona.
Mapa lokalizacji >>>
Mapa krzyżów >>>
www.unesco.lt
www.kryzdirbysteskeliai.lt
.png)
W 2008 roku UNESCO wpisało litewskie rzemiosło krzyżowe i symbolikę krzyży na Reprezentatywną listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości. Jest to niezwykle cenna część naszej kultury ludowej, którą należy chronić i poznawać. Jednym z najwybitniejszych litewskich twórców krzyży był samouk, wędrowny artysta ludowy Vincas Svirskis (1835–1916). Poświęcił swoje życie rzeźbieniu krzyży i tworzył w okolicach Panevėžio i Kėdainių.
Niewiele zachowało się wiarygodnych informacji na temat życia V. Svirskiego. Urodził się w ubogiej rodzinie chłopskiej, umiał czytać i pisać. Vincas Svirskis zaczął rzeźbić jeszcze jako pasterz. Z czasem rzeźbienie w drewnie stało się głównym źródłem jego utrzymania. W okolicach Kėdainių, Surviliškio, Krekenavy, Krakių i Truskavy uosabiał wizerunek tradycyjnego rzemieślnika, wędrując od jednej wsi do drugiej, od jednego podwórka do drugiego i wykonując krzyże oraz kapliczki. Był człowiekiem wierzącym, czytał żywoty świętych; opowiada się, że podczas rzeźbienia śpiewał pieśni kościelne.
V. Svirskis podjął się tworzenia pomników zupełnie innego rodzaju niż te, do których przywykliśmy dotychczas: zmienił strukturę utrwalonych tradycyjnych kapliczek z umieszczanymi w nich małymi rzeźbami oraz krzyży z przybitymi do trzonu figurami świętych. W szerokim końcu trzonu kapliczki wycinał nisze z rzeźbami wykonanymi w technice płaskorzeźby i półpłaskorzeźby, tzn. krzyże, figurki świętych oraz aniołki wykonywał z tego samego drewna. Tym właśnie jego prace różniły się od dzieł innych twórców krzyży.
Vincas Svirskis stworzył ponad 200 dzieł z drewna dębowego o wysokości około 3–5 metrów. Większość z nich znajduje się w okolicach Kėdainių i Panevėžio, w wioskach położonych po obu stronach rzeki Nevėžis: na podwórkach, przy drogach i na cmentarzach. Część dzieł Vinca Svirskiego uległa zniszczeniu, część została przeniesiona z pierwotnych lokalizacji do prywatnych kolekcji i muzeów, niektóre są przechowywane w kościołach, a kilka nadal stoi w naturalnym otoczeniu.
20 krzyży Vinca Svirskiego jest eksponowanych w Muzeum Regionu Kėdainiai, w sali poświęconej krzyżom Vinca Svirskiego. Krzyże te uratował ojciec Stanisław; zdobią one kościół w Paberżach oraz Muzeum Powstania z 1863 roku. Przypuszcza się, że ołtarz w kościele w Paberżach mógł wyrzeźbić Vincas Svirskis. Jego krzyże znajdują się w wioskach Naujųjų Lažų i Naujųjų Bakainių oraz w Surviliškis. Vincas Svirskis został pochowany na cmentarzyku w Surviliškis.
W Kėdainiach zapraszamy do zapoznania się z dziełami utalentowanego rzeźbiarza Vytauta Ulevičiaus. Wystawa znajduje się w budynku gminy powiatu Kėdainiai. Sam twórca mieszka w Krakach, gdzie na terenie swojej zagrody urządzono również galerię jego dzieł, a on sam chętnie rozmawia z odwiedzającymi.
Trasa „Duch rzemiosła krzyżowego w regionie Kėdainiów” >>>
Vincas Svirskis i region Kėdainiai >>>
Zdjęcie: Regina Jasinskienė
